H επιστήμη στο μικροσκόπιο

April 21, 2014

Μία ενδιαφέρουσα μελέτη κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης με τίτλο Το φάντασμα της Όπερας- η επιστήμη στον πολιτισμό μας. Ο ευφυής τίτλος παραπέμπει σε ένα από τα πιο επιτυχημένα μιούζικαλ όλων των εποχών. Στο μιούζικαλ, ο κεντρικός πρωταγωνιστής είναι το Φάντασμα. Το Φάντασμα τρομοκρατεί ηθοποιούς και θεατές στην Όπερα του Παρισιού του 19ου αιώνα, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένας μουσικός ο οποίος ζει στα υπόγεια του κτιρίου και προορίζει για ντίβα της όπερας τη νεαρή προστατευόμενή του Κριστίν. Όταν η Κριστίν ερωτεύεται το Ραούλ, το φάντασμα δείχνει το άγριο προφίλ του και ξεδιπλώνει τις εκδικητικές του διαθέσεις.

Αυτή την ενδιαφέρουσα ιστορία του μιούζικαλ χρησιμοποίησε και o Στέφανος Τραχανάς στο νέο του βιβλίο. Ο τίτλος είναι αλληγορικός και χρησιμοποιείται με πολύ ευφυή τρόπο υπό δύο διαφορετικές εκδοχές. Ο συγγραφέας μας μεταφέρει στον κόσμο της επιστήμης, της φύσης και των νόμων που τη διέπουν και οργανώνει εύστοχα τα κεφάλαια του βιβλίου σε δύο μέρη: το φάντασμα στη φύση και το φάντασμα στον πολιτισμό μας. Μία από τις κεντρικές έννοιες που πραγματεύεται είναι ο θεμελιώδης νόμος, η αρχή της αβεβαιότητας. Θεωρεί την αβεβαιότητα ως τον κεντρικό πρωταγωνιστή του κόσμου, καθώς είναι εκείνη που κυβερνά τα έγκατα της ύλης, από το υπόγειο, όπως ο μουσικός στα υπόγεια του κτιρίου της Όπερας του Παρισιού. Ο τρόπος με τον οποίο δρα και καθορίζει το μικρόκοσμο αλλά και τον κόσμο μέσα στον οποίο ζούμε, είναι θεμελιακός.

Ο συγγραφέας επιχειρεί να αναλύσει αυτόν τον κόσμο της αβεβαιότητας και της αμφιβολίας υπό το πρίσμα του σκεπτικισμού, στοιχείο το οποίο προσιδιάζει στην επιστημονική ανάλυση. Ο κόσμος της επιστήμης δεν έχει βεβαιότητες και παγιωμένα πιστεύω. Παράλληλα, εξετάζει την επιστήμη υπό το πρίσμα του κοινωνικού της ρόλου. Η επιστήμη έτσι μπαίνει στο μικροσκόπιο ως κοινωνικός θεσμός, η οποία διαμορφώνει τη φυσιογνωμία του πολιτισμού μας δρώντας και σε αυτή την περίπτωση “υπογείως”, δηλαδή κάτω από την επιφάνεια των πραγμάτων, ορίζοντας όμως τα φαινόμενα.

 Ο Στέφανος Τραχανάς θέτει στο επίκεντρο την ίδια την επιστήμη και επιχειρεί να ερμηνεύσει το ρόλο της. Γι' αυτό το λόγο χρησιμοποιεί τους νόμους της φύσης, φτάνοντας στους αριστοτελικούς νόμους της κίνησης, στο Γαλιλαίο, στην ατομική θεωρία, στην κβαντομηχανική. Το βιβλίο έχει και φιλοσοφικές διαστάσεις καθώς αναπτύσσει μία ενδιαφέρουσα συζήτηση γύρω από το θέμα της ηθικής διάστασης της επιστήμης, την προβληματική σχέση πολλές φορές μεταξύ επιστήμης και ανθρώπου, αλλά και τα προβλήματα που ανακύπτουν, αφότου συντελέστηκε η επιστημονική επανάσταση των αρχών του 20ου αιώνα, στον ανθρώπινο πολιτισμό.