Όπου και αν με πήγαν οι θεωρίες μου, βρήκα ότι ένας ποιητής ήδη είχε πάει εκεί”. Σίγκμουντ Φρόυντ

 Σαν σήμερα, στις 6 Μαΐου 1856, γεννήθηκε ένας από τους πιο σημαντικούς και βαθυστόχαστους αναλυτές του 20ου αιώνα, ο Σίγκμουντ Φρόυντ, του οποίου η σκέψη και τα πορίσματα επηρέασαν και εξακολουθούν να επηρεάζουν το χώρο της ψυχανάλυσης και της ψυχιατρικής, αλλά και το χώρο της ευρύτερης διανόησης εν γένει. Ο Σίγκισμουντ Σλόμο Φρόιντ, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, έχει μείνει γνωστός ως πατέρας της ψυχανάλυσης, θεμελιωτής της ψυχαναλυτικής σχολής, ιδιαιτέρως στον τομέα της ψυχολογίας. Θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους διανοητές στην ιστορία της ψυχανάλυσης, καθώς εισήγαγε στην επιστήμη του καινοτόμες μεθόδους, θεωρίες και πρακτικές ανάλυσης πρωτοποριακές για την εποχή του και ρηξικέλευθες ακόμη μέχρι και σήμερα. Όταν πρωτοπαρουσιάστηκαν οι θεωρίες του στη Βιέννη το 19ο αιώνα, θεωρήθηκαν ξεχωριστές και διαφορετικές για την εποχή που διατυπώθηκαν με αποτέλεσμα να εγείρονται πολύ σημαντικές αντιδράσεις.

 Η επίδραση της φροϋδικής θεωρίας όμως δεν περιορίστηκε στα στενά πλαίσια της ψυχανάλυσης αλλά επεκτάθηκε και σε άλλους τομείς σκέψης στον ευρύτερο χώρο της επιστήμης και της έρευνας, σε χώρους όπως η ανθρωπολογία, η κοινωνιολογία η φιλοσοφία, αλλά και οι τέχνες.

 Πόσοι όμως είναι αυτοί που γνωρίζουν τη σχέση που είχε ο πατέρας της ψυχανάλυσης με τη λογοτεχνία; Όχι πολλοί, ή τουλάχιστον όχι τόσοι όσοι κανείς θα ανέμενε. Κι όμως ο Φρόυντ αναγνώριζε ότι οι δύο αυτοί χώροι, οι οποίοι φαινομενικά μοιάζει να είναι ασύνδετοι μεταξύ τους, έχουν μία σημαντική σύνδεση και διαπλέκονται δημιουργικά με έναν μοναδικό τρόπο. Το θαυμαστό πάντρεμα ψυχανάλυσης και λογοτεχνίας συνιστά καθεαυτό ένα ρηξικέλευθο εγχείρημα. Ο Φρόυντ δεν ήταν ένας αυστηρός και μονοδιάστατος επιστήμονας, όπως οι περισσότεροι ενδεχομένως τον έχουν στο μυαλό τους. Υπήρξε ένας παθιασμένος αναγνώστης της λογοτεχνίας και ο ίδιος εξαίρετος χειριστής της γλώσσας. Άλλωστε για αυτό το λόγο του απονεμήθηκε το 1930 το βραβείο Γκαίτε.

 Ψυχανάλυση και λογοτεχνία λοιπόν. Το σημείο εκείνο όπου μία επιστήμη συναντά μία τέχνη. Στο βιβλίο Ψυχανάλυση και Λογοτεχνία του Σίγκμουντ Φρόυντ από τις εκδόσεις Επίκουρος, ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να ανακαλύψει μία λιγότερο γνωστή πτυχή του έργου του μεγάλου ψυχαναλυτή. Το βιβλίο αποτελεί μία μελέτη - οδηγό, που περιλαμβάνει οκτώ ακόμη μελέτες, όπως την ευρηματική “Ο ποιητής και η φαντασία”, τη βαθυστόχαστη “Ο Ντοστογιέφσκι και η πατροκτονία” και την γοητευτική “Το θέμα της εκλογής ανάμεσα στα κουτάκια”. Σε όλες τις μελέτες, ο Φρόυντ παρατηρεί ότι τα μονοπάτια της σκέψης των λογοτεχνών, των ποιητών και των διανοητών εν γένει συγκλίνουν ή πολλές φορές προηγούνται της σκέψης και των πορισμάτων των ψυχαναλυτών. Σε πολλά άλλωστε σημεία, οι λογοτέχνες διεισδύουν σε τέτοιο βαθμό στην ανθρώπινη ψυχή μέσω των ηρώων τους και των παθών τους, που κανείς θα πίστευε ότι είναι οι ίδιοι γνώστες της ψυχαναλυτικής θεωρίας.

 Παραθέτουμε κάποια σημεία που αναλύει ο Φρόυντ στο βιβλίο του. Στην πρώτη μελέτη του πάνω στην Gradiva του Βέλχελμ Γένσεν, σε κάποιο σημείο σημειώνει: “ Είναι προνόμιο του ποιητή να μας αφήνει σε τέτοια ανασφάλεια. Με την ομορφιά της γλώσσας του και τις γεμάτες νόημα ιδέες του ανταμείβει προσωρινά την εμπιστοσύνη που του δείχνουμε και τη συμπάθεια που, χωρίς ακόμη να την αξίζει, έχουμε έτοιμη για τον ήρωά του”.

 Αναφερόμενος στον Άμλετ, ένα από τα πιο γνωστά και δημοφιλή έργα του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, όπου ο κεντρικός ήρωας αποτελεί ο ίδιος ένα μυστήριο τόσο ως προς το χαρακτήρα, την προσωπικότητα και τα κίνητρά του, όσο και ως προς την αναπαφοσιστικότητά του, η οποία υπήρξε μνημειώδης, σημειώνει στη μελέτη του με τίτλο “Ψυχοπαθή πρόσωπα πάνω στη σκηνή” : “ Το θέμα που πραγματεύεται είναι πώς ένας άνθρωπος, που ως τώρα ήταν κανονικός, λόγω της ιδιάζουσας φύσης του καθήκοντος που του έχει τεθεί γίνεται νευρωτικός, καθώς μία διέγερση που ως τώρα είχε απωθηθεί με επιτυχία, τείνει να επιβληθεί”.

Στη μελέτη με τίτλο “Μερικά χαρακτηρολογικά γνωρίσματα”, ψυχαναλύει τη λαίδη Μάκβεθ του Σαίξπηρ. Αναφερόμενος σε αυτή σημειώνει: “ Ένα πρόσωπο που μετά την επίτευξη του στόχου καταρρέει, αφού αγωνίστηκε γι’ αυτόν με αταλάντευτη ενεργητικότητα... προηγουμένως δεν υπήρξε μέσα της κανένας δισταγμός και καμιά ένδειξή εσωτερικής πάλης...”.

Για τον Ντοστογιέφσκι αναφέρει: “Στην πλούσια προσωπικότητα του Ντοστογιέφσκι θα μπορούσε να διακρίνει κανείς τέσσερις πλευρές: το συγγραφέα, τον νευρωτικό, τον ηθικολόγο και τον αμαρτωλό. Πώς μπορούμε να βρούμε άκρη σε αυτή την περίπλοκη σύνθεση;”