Οι λέξεις είναι για τους Εβραίους το πιο ισχυρό κομμάτι του πολιτισμού τους”.

Της Ιωάννας Βλαχογιώργου

Ποια είναι η σχέση μεταξύ της Εβραϊκής κουλτούρας και της χρήσης των λέξεων; Γιατί οι λέξεις είναι τόσο σημαντικές;

Από τις απαρχές της ιστορίας, οι Εβραίοι βασιζόντουσαν στις λέξεις για τη μνήμη και για την επιβίωση τους. Ήταν νομάδες που στη συνέχεια δημιούργησαν έναν ταπεινό αγροτικό πολιτισμό, ο οποίος όμως ποτέ δε δημιούργησε μια μεγάλη τέχνη ή μια κορυφαία αρχιτεκτονική. Αλλά οι βιβλικές ιστορίες, οι νόμοι και η ποίηση, τα γραπτά δηλαδή κείμενα, είναι μέχρι και σήμερα οι πυραμίδες μας, οι καθεδρικοί μας, το Σινικό μας τείχος.

Ποιος ήταν ο βασικός λόγος που δεχτήκατε να γράψετε αυτό το βιβλίο με τον πατέρα σας, διάσημο συγγραφέα Άμος Οζ;

Στο Ισραήλ σήμερα, υπάρχει μια μεγάλη πολιτιστική δραστηριότητα που εστιάζεται στην ιδέα της δημιουργικότητας των κοσμικών Εβραίων. Ο πατέρας μου και εγώ πλησιάσαμε ένα ίδρυμα που συγκέντρωσε πολλούς μελετητές για να επεξεργαστούν μια νέα ανθολογία εβραϊκών κειμένων, όχι μόνο θρησκευτικών, για να δημοσιευτούν στην αγγλική γλώσσα στο Yale Press. Παρά το γεγονός ότι κανείς από εμάς δεν είχε γράψει ποτέ ένα τέτοιο βιβλίο, γοητευτήκαμε από την ιδέα  της συγγραφής ενός μικρού εγχειριδίου που θα συνόδευε αυτή την υπέροχη συλλογή εβραϊκών κειμένων.

Πως θα χαρακτηρίζατε τον Εβραϊκό πολιτισμό σήμερα;

Πολύ αρχαίο και πολύ μοντέρνο ταυτόχρονα, πολυφωνικό, υποστηρικτικό, φιλόνικο και αντιδραστικό κάποιες φορές αλλά πάνω απ' όλα θεωρώ ότι είναι ένας πολιτισμός γεμάτος δημιουργικότητα και ενέργεια.

Μπορείτε να εντοπίσετε διαφορές στους Εβραίους ανά τον κόσμο; Βλέπετε ομοιότητες με άλλους πολιτισμούς;

Όντας μια μοντέρνα και δημοκρατική Ισραηλινή Εβραία, έχω δύο οπτικές γωνίες: από τη μία είναι σημαντικό για τον εβραϊκό κόσμο να είναι διευρυμένος και να υπάρχει πλουραλισμός. Δεν είναι σαν τον εβραϊκό κόσμο που χάσαμε από τους Ναζί, αλλά είμαι ευτυχής που βλέπω κοινότητες  να ευδοκιμούν σε διάφορα μέρη του κόσμου. Από την άλλη, το μεγαλύτερο κομμάτι της εβραϊκής κοινότητας, κατά τον 20ο και 21ο αιώνα, έχει “Εβραιοποιηθεί” κατά ένα βαθύ και ουσιαστικό τρόπο. Όλοι είναι δυνατοί αναγνώστες, που μελετάνε και ψάχνουν, και αν λάβουμε και το ίντερνετ υπ' όψιν μας, όλοι είναι και εν δυνάμει συγγραφείς. Εν τούτοις υπάρχει μια εβραϊκή μοναδικότητα και το βιβλίο που έγραψα με τον πατέρα μου προσφέρει αυτή την μοναδικότητα σαν συμβουλή σε όποιον ενδιαφέρεται για τον συγκεκριμένο πολιτισμό.

Σε τι έγκειται αυτή η εβραϊκή μοναδικότητα; Γιατί είναι ακόμα τόσο ζωντανός πολιτισμός;

Στην προ-σύγχρονη εποχή, οι Εβραίοι επιβίωσαν, κυρίως, επειδή δίδασκαν σε όλα τα αγόρια να διαβάζουν στην ηλικία των τριών και δημιούργησαν στα παιδιά τους, και στα κορίτσια δηλαδή, ένα μεγάλο “κειμενικό” δέσιμο με την αρχαία παράδοση. Ως εκ τούτου δεν είναι αλήθεια ότι η εβραϊκή ιστορία είναι γραμμένη μόνο από νικητές: Οι Εβραίοι ήταν οι χαμένοι της πολιτικής ιστορίας αλλά ήταν οι νικητές στην ιστορία της διανόησης. Σήμερα η προφορική – λεκτική μας δημιουργικότητα είναι ζωντανή στη λογοτεχνία, στο θέατρο, στο σινεμά, ακόμα και στην πολιτική (παρόλο και εξαιτίας των πικρόχολων διαφωνιών). Δεν θεωρώ όμως ότι είμαστε πλέον μοναδικοί, μιας και ο υπόλοιπος κόσμος έχει μορφωθεί σε ένα μεγάλο βαθμό.  

Γιατί επιλέξατε να γράψετε αυτό το βιβλίο στα Αγγλικά και όχι στα εβραϊκά;

Τα Αγγλικά είναι επίσης μια εβραϊκή γλώσσα. Είναι οι δύο μεγάλες γλώσσες που απέμειναν στους Εβραίους. Στο παρελθόν, τα Αραμαϊκά και τα Ελληνικά, τα Αραβικά και τα Γερμανικά ήταν μερικές ακόμα γλώσσες που χρησιμοποιούνταν στην εβραϊκή λογοτεχνία, παράλληλα με τις διαλέκτους Λαντίνο και Γίντις. Σήμερα όμως έχουν απομείνει μόνο τα Αγγλικά και τα Εβραϊκά. Γράψαμε όμως το βιβλίο στα Αγγλικά για να δημιουργήσουμε μια γέφυρα με όσους αδυνατούν να διαβάσουν στα Εβραϊκά αλλά θέλουμε να τους μεταφέρουμε το πόσο σπουδαία γλώσσα είναι.

Παρατηρούμε ότι το περιεχόμενο του βιβλίου δεν έχει ακαδημαϊκό ύφος αλλά αποτελεί έναν έξυπνο διάλογο μεταξύ ενός συγγραφέα και μιας ιστορικού. Διασκεδάσατε με αυτή τη συνεργασία; Ήσασταν επικριτική με τον πατέρα σας;

Απόλαυσα αυτή τη συνεργασία πάρα πολύ και νομίζω πως και ο πατέρας μου το ίδιο. Ειδικά όταν διαφωνούσαμε κάτι το οποίο γινόταν όλη την ώρα. Μπορείτε να δείτε τέτοιες στιγμές σε όλο το βιβλίο.

Πως είναι να μεγαλώνει κανείς με την κληρονομιά ενός νομπελίστα πατέρα;

Λοιπόν, το πρόβλημα είναι πως δεν μπορούσε ποτέ να με βοηθήσει με τις ασκήσεις μου στα μαθηματικά όταν ήμουν μικρή, ούτε να μου επισκευάσει το πλυντήριο αργότερα, αλλά μου έδωσε το σπουδαιότερο δώρο: Βιβλία και συζητήσεις.

Έχετε αφιερώσει ένα ολόκληρο κεφάλαιο του βιβλίου στο δυναμικό ρόλο των γυναικών στην ιστορία των Εβραίων. Πως συνέβαλλαν οι γυναίκες στις αλλαγές; Ποιος ο ρόλος της μητέρας;

Είχε τρομερό ενδιαφέρον η έρευνα για τις γυναίκες στη Βίβλο και τις δυναμικές Εβραίες της μετέπειτα ιστορίας. Πρόκειται για μια ισχυρή απάντηση στους υπέρ – ορθόδοξους Εβραίους και μουσουλμάνους που θεωρούν ότι οι γυναίκες πρέπει να κάθονται ήσυχες στο σπίτι. Όσον αφορά τη μητρότητα ισχύει κάτι πολύ ιδιαίτερο: τις ενδιαφέρει πρώτα η πνευματική τους καλλιέργεια έτσι ώστε να μπορέσουν στη συνέχεια να την εμφυσήσουν στα παιδιά τους.

Εκτός από τον εβραϊκό πολιτισμό, ποια άλλη κουλτούρα θέλετε να εξερευνήσετε;

Σαν ακαδημαϊκός ασχολούμαι πολύ με τη Σκωτία και τη Γερμανία. Αλλά θέλω να μελετήσω πολύ τον Ελληνικό πολιτισμό, τις μεσογειακές χώρες του σήμερα και την ανατολική Ασία.

Ποια είναι η δική σας πολιτική ταυτότητα;

Είμαι ανθρωπίστρια, φιλελεύθερη, σιωνίστρια, που σημαίνει ότι πιστεύω πως στο Ισραήλ πρέπει να εγκαθιδρυθεί η δημοκρατία και να έχουν ίσα δικαιώματα όλοι. Να ζουν όλοι ειρηνικά και αρμονικά. Αυτό είναι πολύ περίπλοκο όμως, δε νομίζετε;

Ποια είναι η σχέση σας με τη λογοτεχνία; Ποιους συγγραφείς θαυμάζετε;

Τον Όμηρο, τον Σαίξπηρ, τον Έλιοτ, τον Ντοστογιέφσκι και τον Μπόρχες. Αυτούς θα μετρούσα σε πρώτα πέντε δάχτυλα. Αλλά έχω και άλλους αγαπημένους όπως και άλλα δάχτυλα!

Ποια προσωπικότητα από την Ελλάδα θαυμάζετε;

Τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, ειδικά στα σημεία που διαφωνούν. Θαυμάζω όμως και τον Ελευθέριο Βενιζέλο.

Ποια είναι η βασική αρετή που διδάσκετε στους μαθητές σας;

Είναι η ίδια με αυτή που διδάσκουμε και μέσω του βιβλίου μας Οι Εβραίοι και οι λέξεις: Άσχετα από το αν είσαι Εβραίος η όχι, μάθε ότι οι δύο στυλοβάτες της ζωής είναι τα παιδιά και τα βιβλία. Και όταν διαβάζετε, είτε ένα λογοτεχνικό βιβλίο είτε ένα ακαδημαϊκό, κάντε το με τη ματιά ενός παιδιού. Μάθε και μετά αμφισβήτησε.

Το βιβλίο Οι Εβραίοι και οι λέξεις κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.